Audyt maszyn – wymagania minimalne i zasadnicze

Wymagania minimalne i zasadnicze – czym się różnią

Każda maszyna używana w zakładzie pracy musi spełniać określone wymagania bezpieczeństwa. Które to wymagania, zależy przede wszystkim od tego, kiedy i w jaki sposób maszyna została wprowadzona do obrotu lub oddana do użytku.

Wymagania zasadnicze dotyczą producenta i chwili wprowadzenia maszyny do obrotu. Określa je dyrektywa maszynowa 2006/42/WE, wdrożona do polskiego prawa rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 21 października 2008 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn. Potwierdzeniem ich spełnienia jest oznakowanie CE, deklaracja zgodności WE oraz instrukcja obsługi w języku polskim.

Wymagania minimalne dotyczą pracodawcy i użytkowania maszyn przez pracowników. Określa je rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy. Mają one szczególne znaczenie w przypadku maszyn starszych, wprowadzonych do użytku przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej i nieposiadających oznakowania CE.

Kiedy maszyna musi spełniać wymagania zasadnicze?

Wymagania zasadnicze obowiązują maszyny wprowadzane do obrotu lub oddawane do użytku na terenie Unii Europejskiej. Pracodawca powinien zwrócić na nie szczególną uwagę w następujących sytuacjach:

• zakup nowej maszyny – należy sprawdzić oznakowanie CE, deklarację zgodności WE i instrukcję w języku polskim,
• import używanej maszyny spoza Unii Europejskiej,
• wykonanie maszyny we własnym zakresie, na potrzeby zakładu,
• połączenie kilku maszyn w linię technologiczną (zespół maszyn),
• istotna modyfikacja maszyny, która zmienia jej funkcje lub poziom ryzyka – w takim przypadku podmiot dokonujący modyfikacji może przejąć obowiązki producenta.

Kiedy wystarczą wymagania minimalne?

Wymagania minimalne obowiązują wszystkie maszyny użytkowane przez pracowników. W praktyce audyt pod kątem wymagań minimalnych dotyczy najczęściej:

• maszyn bez oznakowania CE, wprowadzonych do użytku przed 1 maja 2004 r.,
• maszyn, w których z upływem czasu zużyły się lub zostały usunięte elementy bezpieczeństwa,
• maszyn przeniesionych na nowe stanowisko lub pracujących w zmienionych warunkach.

Obowiązek zapewnienia, aby maszyny i urządzenia techniczne nie stwarzały zagrożeń dla pracowników, wynika z art. 215 Kodeksu pracy i spoczywa na pracodawcy.

Na czym polega audyt maszyn?

Audyt bezpieczeństwa maszyn to ocena, czy maszyna spełnia wymagania właściwe dla jej statusu prawnego, oraz wskazanie działań niezbędnych do usunięcia niezgodności. Przebiega zwykle w następujących etapach:

1. Inwentaryzacja parku maszynowego – lista maszyn z określeniem roku produkcji, producenta i statusu (z oznakowaniem CE lub bez).
2. Analiza dokumentacji – deklaracje zgodności, instrukcje obsługi, dokumentacja techniczno-ruchowa (DTR), dokumentacja przeglądów i modernizacji.
3. Oględziny maszyn na stanowiskach pracy – osłony, urządzenia ochronne, wyłączniki awaryjne, układy sterowania, oznakowanie, sposób obsługi przez operatora.
4. Ocena ryzyka – z wykorzystaniem normy PN-EN ISO 12100, z uwzględnieniem rzeczywistych warunków pracy.
5. Raport z audytu – wykaz niezgodności z odniesieniem do konkretnych wymagań przepisów oraz zalecenia, uszeregowane według poziomu ryzyka.

Dostosowanie maszyn do wymagań – kolejne kroki

Raport z audytu jest podstawą do przygotowania programu dostosowania. Najczęstsze działania obejmują:

• montaż lub modernizację osłon stałych i ruchomych z blokadą,
• instalację urządzeń ochronnych, np. kurtyn świetlnych lub skanerów bezpieczeństwa,
• montaż lub naprawę wyłączników awaryjnych,
• modernizację układów sterowania związanych z bezpieczeństwem (PN-EN ISO 13849-1),
• uzupełnienie oznakowania i znaków ostrzegawczych,
• opracowanie lub aktualizację instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy dla stanowisk,
• szkolenie operatorów z bezpiecznej obsługi zmodernizowanych maszyn.

Po wprowadzeniu zmian należy zweryfikować ich skuteczność i zaktualizować ocenę ryzyka zawodowego na stanowiskach, na których maszyny są użytkowane.

Nowe rozporządzenie maszynowe od 20 stycznia 2027 r.

Od 20 stycznia 2027 r. dyrektywę maszynową 2006/42/WE zastąpi rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn. Rozporządzenie stosuje się bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich. Wprowadza m.in. definicję istotnej modyfikacji maszyny oraz nowe wymagania dotyczące cyberbezpieczeństwa układów sterowania i dokumentacji w formie cyfrowej.

Dla pracodawców oznacza to przede wszystkim konieczność przeanalizowania planowanych modernizacji maszyn pod kątem nowych przepisów, zwłaszcza jeśli prace mają zostać wykonane po 20 stycznia 2027 r.

Dofinansowanie dostosowania maszyn

Projekty dotyczące poprawy bezpieczeństwa maszyn mogą być finansowane w ramach programu dofinansowania ZUS. W przypadku projektów inwestycyjno-doradczych regulamin konkursu przewiduje dofinansowanie do 350 000 zł, na warunkach określonych w danej edycji programu. Audyt maszyn stanowi dobrą podstawę do przygotowania takiego wniosku.

Najczęściej zadawane pytania

1. Czy maszyna z oznakowaniem CE wymaga audytu?

   Oznakowanie CE potwierdza zgodność maszyny w chwili wprowadzenia do obrotu. W trakcie eksploatacji elementy bezpieczeństwa mogą się zużyć lub zostać usunięte, a warunki pracy mogą ulec zmianie. Dlatego również maszyny z oznakowaniem CE warto obejmować okresową oceną.

2. Czy można używać maszyny bez oznakowania CE?

   Tak, jeżeli maszyna została wprowadzona do użytku przed 1 maja 2004 r. i spełnia wymagania minimalne. Maszyn bez oznakowania CE nie można natomiast importować spoza Unii Europejskiej ani wprowadzać do obrotu jako nowych.

3. Kto odpowiada za bezpieczeństwo maszyn w zakładzie?

   Za stan bezpieczeństwa maszyn użytkowanych przez pracowników odpowiada pracodawca (art. 207 i 215 Kodeksu pracy), również w przypadku powierzenia przeprowadzenia audytu firmie zewnętrznej.

Skorzystaj z Naszej usługi, zapytaj o audyt maszyn →