Dymy spawalnicze

Zawód spawacza zajmuje jedno z czołowych miejsc pod względem szkodliwości i uciążliwości. Procesy spawania wiążą się z obecnością wielu czynników, które stanowią niebezpieczeństwo dla zdrowia osób wykonujących zawód spawacza i dodatkowo niebezpiecznych dla otoczenia. Za najbardziej szkodliwe i uciążliwe czynniki w tym zawodzie uznaje się pyły wraz z substancjami chemicznymi (gazami) wydzielającymi się w procesach spawania, o działaniu m.in. toksycznym, drażniącym, uczulającym, a w przypadku niektórych składników (np. związków chromu(VI) i niklu) rakotwórczym. W zależności od techniki spawania, spawanych materiałów i stosowanych materiałów pomocniczych, emitowane są dymy (pyły o bardzo drobnych ziarnach) i pyły o bardzo zróżnicowanym składzie.

Zagrożenia natury chemicznej i trudne warunki pracy sprzyjają powstawaniu szeregu schorzeń i chorób zawodowych.

W procesach spawania powstają m.in. tlenki żelaza i manganu, związki chromu i niklu, tlenek węgla, tlenki azotu i ozon. Skład dymów zależy od metody spawania, materiału rodzimego i materiałów dodatkowych. Możliwe skutki narażenia to:

• Podrażnienie błon śluzowych i dróg oddechowych.
• Wstrzymanie oddychania lub mocne jego przyśpieszenie a także przyśpieszenie pulsu.
• Bóle głowy, obezwładnienie, zawrot głowy prowadzące do omdlenia.
• Wymioty.
• Obrzęk płuc (np. przy narażeniu na tlenki azotu).
• Niektóre z tych substancji wykazują właściwości wywołujące raka.

Do składników rakotwórczych dymów spawalniczych należą m.in. związki chromu(VI) (powstające zwłaszcza przy spawaniu stali nierdzewnych), związki niklu i berylu. Ryzyko nowotworu rośnie wraz z wielkością i czasem narażenia. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaliczyła dymy spawalnicze do czynników rakotwórczych dla ludzi (grupa 1).

Wspólną cechą wszystkich pyłów przemysłowych jest działanie drażniące na błony śluzowe spojówek i górnych dróg oddechowych. Długotrwałe działanie drażniące powoduje trwałe zmiany w błonach śluzowych górnych dróg oddechowych.

Dymy spawalnicze z uwagi na ich ilość i skład chemiczny stanowią duże zagrożenie dla zdrowia pracowników oraz wpływają niekorzystnie na stan środowiska pracy i środowiska naturalnego.

Pylice płuc od lat należą do najczęściej rozpoznawanych chorób zawodowych w Polsce (dane Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera).

Każdy pracodawca w Polsce ma obowiązek zapewnić swoim pracownikom skuteczną ochronę przed działaniami czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych. Na podstawie prac badawczych prowadzonych w Instytucie Spawalnictwa (obecnie Łukasiewicz – Górnośląski Instytut Technologiczny) opracowano następujące zalecenia do profilaktyki zagrożeń zdrowia pracowników przy procesach spawania metali:

• projektując technologię spawania należy uwzględnić wpływ poszczególnych parametrów i warunków prowadzenia procesu na emisję substancji chemicznych i pyłu do środowiska pracy,
• dobierając materiały spawalnicze należy zapoznać się z wielkością emisji pyłu i gazów oraz ze składem chemicznym pyłu, które charakteryzują dane materiały spawalnicze,
• projektowanie technologii spawalniczych oraz stosowanie spawania w przemyśle powinno łączyć się z optymalizacją technologiczną procesu w aspekcie ograniczania emisji zanieczyszczeń,
• wszystkie prace spawalnicze należy prowadzić z wykorzystaniem skutecznych systemów wentylacji miejscowej i wentylacji ogólnej. Wentylację miejscową należy dobierać uwzględniając warunki prowadzenia procesu spawania i procesów pokrewnych,
• w pomieszczeniach o zwiększonym zagrożeniu dużymi stężeniami zanieczyszczeń (np. w przestrzeniach zamkniętych) należy szczególnie dbać o zastosowanie skutecznej wentylacji.
• systematycznie informować pracowników o zagrożeniach zdrowia związanych z procesami spawalniczymi, o środkach i sposobach ochrony, o wynikach badań na stanowiskach pracy oraz o wynikach badań naukowych związanych z ochroną zdrowia w spawalnictwie,
• objąć szczególną profilaktyczną opieką zdrowotną pracowników pracujących z materiałami i metodami spawalniczymi szczególnie niebezpiecznymi oraz pracującymi w trudnych warunkach np.:
• spawanie stali niskostopowej w przestrzeniach zamkniętych,
• spawanie stali wysokostopowych, spawanie aluminium,
• spawanie drutami proszkowymi samoosłonowymi,
• spawanie materiałów zawierających substancje rakotwórcze.

Ocena narażenia wymaga pomiarów stężeń pyłów i substancji chemicznych na stanowisku spawacza oraz porównania wyników z wartościami NDS. Inżynieria BHP pomaga też przygotować wniosek o dofinansowanie z ZUS projektów poprawiających bezpieczeństwo pracy (np. zakupu wentylacji miejscowej), na zasadach określonych w regulaminie konkursu.