Zagrożenia prądem elektrycznym a BHP – cz. 1
Porażenie prądem elektrycznym jest jednym z najpoważniejszych zagrożeń przy eksploatacji instalacji i urządzeń elektrycznych. Omawiamy działanie prądu na organizm człowieka oraz podstawowe zasady ochrony przeciwporażeniowej.
Porażenie prądem elektrycznym stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń związanych z eksploatacją instalacji i urządzeń elektrycznych. Do wypadku dochodzi na skutek przepływu prądu przez ciało człowieka, co może skutkować zarówno zaburzeniami pracy organizmu, jak i licznymi obrażeniami, a w skrajnych przypadkach także śmiercią. Działanie prądu na człowieka może przyjmować formę bezpośrednią – gdy ciało lub jego część wchodzi w obwód elektryczny – lub pośrednią, gdy efektem porażenia są urazy mechaniczne, np. na skutek odruchu obronnego lub upadku z wysokości.
W niniejszej części omówione zostaną fundamentalne aspekty oddziaływania prądu elektrycznego na człowieka oraz zasady ochrony przed jego szkodliwym działaniem.
Wpływ rodzaju prądu na człowieka
Na organizm człowieka może oddziaływać zarówno prąd stały, jak i prąd przemienny, przy czym skutki ich przepływu różnią się charakterem.
Prąd stały
Prąd stały powoduje głównie skutki elektrolityczne, wynikające z przemieszczania jonów, co prowadzi do zmian ich stężenia po obu stronach błony komórkowej. Konsekwencją są zaburzenia czynności komórek organizmu.
Prąd przemienny
Prąd przemienny wywołuje znacznie bardziej złożone i silniejsze reakcje organizmu poprzez:
wpływ na krążenie krwi i oddychanie,
oddziaływanie na układ nerwowy,
działanie cieplne,
uszkodzenia mięśni i kości.
Odpowiedź organizmu na prąd przemienny zależy przede wszystkim od natężenia prądu, czasu przepływu przez ciało, częstotliwości oraz drogi jego przepływu. Im wyższe natężenie i dłuższy czas oddziaływania, tym większe zagrożenie dla życia.
Stopień i zakres porażenia prądem na człowieka (objawy działania)
W przypadku dotknięcia uszkodzonego urządzenia elektrycznego, np. w wyniku przebicia izolacji, człowiek znajduje się pod tzw. napięciem dotykowym. Jest to napięcie pojawiające się między częściami, które mogą zostać dotknięte jednocześnie przy uszkodzeniu izolacji. W takiej sytuacji przez organizm przepływa prąd rażenia, mogący wywołać poważne skutki patofizjologiczne.
Skutki przepływu prądu zależą przede wszystkim od jego natężenia i czasu przepływu. Prąd przemienny o natężeniu kilkunastu miliamperów może uniemożliwić samodzielne uwolnienie się od części pod napięciem, a przy większych wartościach rośnie ryzyko migotania komór serca. Z tego względu jako ochronę uzupełniającą stosuje się wyłączniki różnicowoprądowe o znamionowym prądzie różnicowym nie większym niż 30 mA.
W tabelach opracowanych na podstawie badań Biegelmeiera i Rottera przedstawiono objawy działania prądu przemiennego o częstotliwości 50–60 Hz:
0–1 mA
- prąd niewyczuwalny
do 15 mA
rosnące skurcze mięśni palców i ramion
ból
możliwość „przywarcia” rąk do elementów trzymanych w dłoniach
15–30 mA
silny skurcz ramion
utrudnione oddychanie
wzrost ciśnienia krwi
osiąganie granic wytrzymałości organizmu
30–50 mA
nieregularności pracy serca
bardzo silne skurcze
utrata przytomności
przy dłuższym działaniu możliwe migotanie komór serca
50–kilkaset mA
poniżej jednego cyklu pracy serca (ok. 0,75 s): brak objawów migotania komór, silny wstrząs
powyżej jednego cyklu: migotanie komór serca, zaburzenia systemu nerwowego, utrata przytomności, znamiona prądowe
ponad kilkaset mA
poniżej jednego cyklu pracy serca: migotanie komór serca, początek migotania w fazie rozkurczu
powyżej jednego cyklu: zatrzymanie pracy serca, utrata przytomności, oparzenia
Ochrona przed porażeniem prądem elektrycznym
Instalacje oraz urządzenia elektryczne muszą być wykonane i eksploatowane w sposób zapewniający bezpieczeństwo pracowników. Powinny chronić przed porażeniem prądem elektrycznym, przepięciami atmosferycznymi, szkodliwym oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, a także nie mogą stwarzać zagrożenia pożarowego, wybuchowego ani powodować innych szkodliwych skutków.
W trakcie użytkowania urządzeń elektroenergetycznych stosuje się zarówno techniczne, jak i organizacyjne środki ochrony przed porażeniem prądem.
Zgodnie z normą PN-HD 60364-4-41 ochrona przeciwporażeniowa obejmuje: ochronę podstawową (przed dotykiem bezpośrednim, np. izolacja, obudowy, przegrody), ochronę przy uszkodzeniu (przed dotykiem pośrednim, np. samoczynne wyłączenie zasilania, izolacja podwójna lub wzmocniona, separacja elektryczna) oraz ochronę uzupełniającą (np. wyłączniki różnicowoprądowe o prądzie różnicowym nie większym niż 30 mA). Jednoczesną ochronę podstawową i przy uszkodzeniu zapewnia m.in. zastosowanie bardzo niskiego napięcia SELV lub PELV.
Obudowy urządzeń elektrycznych jako element ochrony BHP
Obudowy urządzeń elektrycznych muszą zapewniać ochronę przed dostępem do części niebezpiecznych znajdujących się wewnątrz, a także chronić urządzenia przed wnikaniem ciał obcych oraz przed skutkami związanymi z dostępem wody.
W tym celu stosuje się oznaczenie stopnia ochrony IP, określające odporność obudowy na:
dostęp do części niebezpiecznych,
wnikanie ciał stałych,
wnikanie wody.
Kod IP składa się z dwóch cyfr (oraz ewentualnie dwóch liter). Pierwsza cyfra oznacza stopień ochrony przed dostępem do części niebezpiecznych i ciał stałych (0–6). Druga cyfra określa ochronę przed wnikaniem wody (0–9). Oznaczenia określa norma PN-EN 60529.
Powyższy materiał stanowi pierwszą część omówienia zagrożeń związanych z porażeniem prądem elektrycznym oraz zasad ochrony pracowników przed jego skutkami. Pracodawca ma obowiązek zapewnić warunki pracy zgodne z wymaganiami bezpieczeństwa, a właściwa eksploatacja instalacji i urządzeń elektrycznych jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki BHP.
W zakresie oceny ryzyka zawodowego przy pracach z urządzeniami elektrycznymi oraz szkoleń BHP zapraszamy do kontaktu z Inżynierią BHP.
Potrzebujesz wsparcia w tym zakresie?
Opisz krótko sytuację w zakładzie. Przygotujemy propozycję zakresu usługi i wycenę.