Posiłki profilaktyczne zimą – komu przysługują od 1 listopada

Od 1 listopada do 31 marca obowiązuje okres zimowy, w którym pracodawcy zatrudniający osoby pracujące na zewnątrz mają dodatkowe obowiązki. Najczęściej dotyczą one posiłków i napojów profilaktycznych. Wyjaśniamy, komu przysługują, jakie są progi wydatku energetycznego, co powinien zawierać posiłek i czy można go zastąpić ekwiwalentem.

Podstawa prawna

Zgodnie z art. 232 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych nieodpłatnie odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Szczegółowe zasady określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów.

Okres zimowy, o którym mowa w rozporządzeniu, trwa od 1 listopada do 31 marca.

Komu przysługuje posiłek profilaktyczny

Pracodawca zapewnia posiłek pracownikom wykonującym prace:

• związane z wysiłkiem fizycznym, powodujące w ciągu zmiany roboczej efektywny wydatek energetyczny organizmu powyżej 2000 kcal u mężczyzn i 1100 kcal u kobiet,
• związane z wysiłkiem fizycznym, powodujące wydatek energetyczny powyżej 1500 kcal u mężczyzn i 1000 kcal u kobiet, jeżeli są wykonywane w okresie zimowym na otwartej przestrzeni lub w pomieszczeniach, w których ze względów technologicznych temperatura stale wynosi poniżej 10°C albo wskaźnik WBGT przekracza 25°C,
• pod ziemią,
• przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych i innych zdarzeń losowych.

W praktyce oznacza to, że od 1 listopada próg uprawniający do posiłku dla osób pracujących na zewnątrz – np. na budowie, w transporcie, przy pracach drogowych czy w magazynach otwartych – jest niższy niż w pozostałej części roku.

Warunki pracy	Mężczyźni	Kobiety
Praca fizyczna – warunki standardowe	powyżej 2000 kcal	powyżej 1100 kcal
Praca na otwartej przestrzeni w okresie 1.11–31.03	powyżej 1500 kcal	powyżej 1000 kcal
Pomieszczenia stale poniżej 10°C lub WBGT powyżej 25°C	powyżej 1500 kcal	powyżej 1000 kcal
Praca pod ziemią	bez progu wydatku energetycznego

Komu przysługują napoje profilaktyczne

Napoje zapewnia się m.in. pracownikom zatrudnionym:

• przy pracach na otwartej przestrzeni, gdy temperatura otoczenia wynosi poniżej 10°C lub powyżej 25°C,
• w warunkach mikroklimatu zimnego (wskaźnik siły chłodzącej powietrza WCI powyżej 1000),
• w warunkach mikroklimatu gorącego (wskaźnik WBGT powyżej 25°C),
• przy pracach związanych z wydatkiem energetycznym powyżej progów wskazanych dla posiłków,
• na stanowiskach, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28°C.

W okresie zimowym napoje powinny być gorące. Pracodawca zapewnia je w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników i udostępnia przez całą zmianę roboczą.

Co powinien zawierać posiłek profilaktyczny

Posiłek powinien mieć wartość kaloryczną około 1000 kcal i składać się w przybliżeniu z 50–55% węglowodanów, 30–35% tłuszczów i 15% białek. Wydaje się go w czasie regulaminowej przerwy w pracy, wyłącznie w dniach wykonywania prac uzasadniających jego wydanie.

Pracodawca zapewnia odpowiednie warunki higieniczno-sanitarne przygotowania i spożywania posiłków oraz napojów.

Czy posiłek można zastąpić ekwiwalentem pieniężnym

Przepisy nie przewidują wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za posiłki i napoje profilaktyczne. Jeżeli ze względu na rodzaj pracy lub jej organizację wydanie gorącego posiłku nie jest możliwe, pracodawca może przekazać pracownikom produkty do samodzielnego przygotowania posiłku albo zapewnić bony, talony lub kupony uprawniające do jego otrzymania.

Kto ustala stanowiska uprawnione do posiłków i napojów

Rodzaje posiłków i napojów, ich temperaturę oraz stanowiska, na których są wydawane, pracodawca ustala w porozumieniu z zakładowymi organizacjami związkowymi, a jeżeli ich nie ma – po uzyskaniu opinii przedstawicieli pracowników. Ustalenia warto zawrzeć w regulaminie pracy lub odrębnym zarządzeniu.

Kwalifikacja stanowiska wymaga określenia wydatku energetycznego pracy. W praktyce stosuje się metody szacunkowe oparte na rodzaju wykonywanych czynności i czasie ich trwania. Ustalenia powinny być spójne z oceną ryzyka zawodowego dla danego stanowiska.

Inne obowiązki pracodawcy w okresie zimowym

• Temperatura w pomieszczeniach pracy – co do zasady nie niższa niż 14°C, a w pomieszczeniach biurowych nie niższa niż 18°C, chyba że względy technologiczne na to nie pozwalają.
• Odzież i obuwie robocze – dostosowane do pracy w niskiej temperaturze i warunkach atmosferycznych, zgodnie z tabelą norm przydziału.
• Pomieszczenia do ogrzania się – dla pracowników zatrudnionych na otwartej przestrzeni.
• Bezpieczne drogi komunikacyjne – odśnieżone i zabezpieczone przed oblodzeniem przejścia, place i dojścia do stanowisk pracy.

Więcej o organizacji pracy w niskich temperaturach piszemy w artykule Bezpieczeństwo pracy w niskich temperaturach, a ogólne zasady dotyczące posiłków omawia tekst Posiłki profilaktyczne w trakcie pracy.

Lista kontrolna na listopad

Pytanie	Jeżeli odpowiedź brzmi „nie”
Czy w zakładzie istnieje aktualny wykaz stanowisk uprawnionych do posiłków i napojów?	Należy go ustalić z przedstawicielami pracowników
Czy wykaz uwzględnia niższe progi dla pracy na zewnątrz w okresie zimowym?	Wymagana weryfikacja wykazu
Czy napoje gorące są dostępne przez całą zmianę?	Należy zorganizować punkt wydawania
Czy wydawanie posiłków jest dokumentowane?	Warto prowadzić ewidencję wydań
Czy pracownicy mają dostęp do pomieszczenia, w którym mogą się ogrzać?	Wymagane zapewnienie pomieszczenia

Wsparcie Inżynierii BHP

Od 2016 roku obsługujemy pracodawców w zakresie BHP – współpracowaliśmy z ponad 3200 firmami. W ramach stałego nadzoru BHP pomagamy ustalić wykaz stanowisk uprawnionych do posiłków i napojów profilaktycznych, uwzględnić te ustalenia w ocenie ryzyka zawodowego oraz przygotować zakład do sezonu zimowego.

Najczęściej zadawane pytania

1. Od kiedy obowiązuje okres zimowy?

   Od 1 listopada do 31 marca. W tym czasie obowiązują niższe progi wydatku energetycznego dla prac wykonywanych na otwartej przestrzeni.

2. Czy pracownik biurowy ma prawo do posiłku profilaktycznego zimą?

   Co do zasady nie. Posiłek przysługuje przy pracach fizycznych spełniających kryteria wydatku energetycznego lub w szczególnych warunkach, np. pod ziemią. Praca biurowa tych kryteriów nie spełnia.

3. Czy posiłek profilaktyczny przysługuje w dniu urlopu lub zwolnienia lekarskiego?

   Nie. Posiłek wydaje się wyłącznie w dniach wykonywania prac uzasadniających jego wydanie.

4. Czy można wypłacić pieniądze zamiast posiłku?

   Nie. Przepisy dopuszczają jedynie przekazanie produktów do samodzielnego przygotowania posiłku albo bonów, talonów lub kuponów, gdy wydanie gorącego posiłku nie jest możliwe.

5. Jaką temperaturę powinny mieć napoje zimą?

   Przy pracy na zewnątrz w temperaturze poniżej 10°C napoje powinny być gorące. Ich rodzaj i temperaturę pracodawca ustala z przedstawicielami pracowników.

Podsumowanie

Od 1 listopada pracownicy fizyczni zatrudnieni na otwartej przestrzeni uzyskują prawo do posiłku profilaktycznego przy niższym wydatku energetycznym niż latem, a przy temperaturze poniżej 10°C – do napojów gorących. Pracodawca powinien sprawdzić wykaz uprawnionych stanowisk, zorganizować wydawanie posiłków i napojów oraz zadbać o pozostałe obowiązki sezonu zimowego.

Zapytaj o obsługę BHP w sezonie zimowym →